PROJECT: IMPULSEN VOOR DE OUDE IJSSELZONE

8 mei 2020 – 18 september 2020
Opdrachtgevers: gemeenten Oude IJsselzone en Waterschap Rijn en IJssel. 
 

AANLEIDING – OPGAVE

In opdracht van de gemeenten die samen de Oude IJsselzone vormen en Waterschap Rijn en IJssel heeft het O-team onderzoek laten uitvoeren om deze krimpregio te kunnen adviseren op het terrein van economische en recreatieve ontwikkelingen, maar ook als vestigingsgebied voor nieuwe en bestaande bewoners. Dit heeft een groot variëteit aan ideeën opgeleverd, maar het rapport levert ook expliciet advies over governance omdat het een groot gebied betreft en eigenaarschap en commitment van belang zijn voor de uitwerking van deze ideeën tot impulsen. 

ONDERZOEKSTHEMA’S

Na een uitvoerige inventarisatie en in overleg met de gemeenten waarin de Oude IJsselzone ligt en met het Waterschap Rijn en IJssel en Stichting Achterhoek Toerisme, zijn een tweetal thematische verkenningen benoemd die bijdragen aan een kansrijk en enthousiasmerend perspectief voor het gebied rondom de Oude IJssel.

__Thema DE RIVIER, HET CONCEPT

Om de Oude IJsselzone als geheel meer op de kaart te zetten is een conceptuele benadering van deze van oorsprong meanderende rivier en omliggende gronden gewenst. Hierbij speelt de geschiedenis van oer in de grond en de ijzerindustrie een rol. Maar ook bijvoorbeeld de aanwezigheid van de kastelen, de rivierduinen en de mooie uitzichtpunten in het gebied. De te onderzoeken onderwerpen die wij het bureau mee hebben gegeven zijn: het uitbouwen van het thematische routenetwerk, het opstellen van een gebiedskalender en het onderzoeken van cross-overs.

Bureau: SMARTLAND – Klaas Jan Wardenaar (https://www.smartland.nl/) 

_Thema DE RIVIER, FYSIEKE INGREPEN

De onderwerpen waarvan wij tezamen met onze opdrachtgevers wilden dat het bureau zich op focuste - op deze onderwerpen verwachten dat er veel nieuwe kwaliteiten kunnen ontstaan - waren: het vergroten van het recreatieve gebruik van de waterrand, het vergroten van de recreatiemogelijkheden op het water, het opwaarderen van lelijke plekken door industrie (denk aan achterkanten), het duiden van nieuwe woonconcepten (gekoppeld aan plekken) en tenslotte het versterken van het verbindende routenetwerk.

Bureau: Studio Nico Wissing – Nico Wissing (https://www.nicowissing.com/)

KICK-OFF 8 mei 2020

De kick-off vond plaats midden in de COVID-periode en waarin thuiswerken de norm was. In plaats van een startbijeenkomst op locatie – zoals het O-team dat graag doet – moest er nu gekozen worden voor een online oplossing waarbij opdrachtgevers, ontwerpers en stakeholders via een scherm met elkaar kennismaakten. Het O-team en de gemeente Oude IJsselstreek presenteerden in een plenaire sessie de opgave van dit project. Vervolgens gingen de deelnemers uiteen in twee break-outsessies om de ontwerpers zoveel mogelijk te voeden met voor het onderzoek relevante informatie. 

SPIEGELBIJENKOMST 18 september 2020

Tijdens de (online) Spiegelbijeenkomst zijn de resultaten van het ontwerpend onderzoek door SMARTLAND en Buro Nico Wissing gepresenteerd aan het O-team, de opdrachtgevers en een grote groep stakeholders. Behalve het presenteren van de eindresultaten van de bureaus heeft de spiegelbijeenkomst ook tot doel het ophalen van reacties van opdrachtgever en stakeholders welke het O-team kan helpen bij het opstellen van het adviesrapport.

__Thema DE RIVIER, HET CONCEPT door SMARTLAND

SMARTLAND is gevraagd om vanuit een conceptuele benadering drie thema’s te onderzoeken: routeontwikkeling, een gebiedskalender en cross-overs voor de Oude IJsselzone. 

Routenetwerken – Omdat er al behoorlijk veel netwerk, routes en beschrijvingen aanwezig zijn, heeft SMARTLAND een nieuwe invalshoek gekozen. Met geomorfologie als belangrijkste basis en verhaal van het landschap van de Oude IJssel, resulterend in een prachtige set nieuwe kaarten. De huidige urgente thema’s rond klimaat, energie, biodiversiteit en landbouw worden gekoppeld aan nieuwe kwaliteiten van het landschap. 
Naast een routenetwerk worden daarbij ook recreatieve rustpunten en elementen in het landschap aangegeven. Klaas Jan suggereert deze kaart ook als start voor mogelijke gesprekken over gebiedsinterventies met landeigenaren te gebruiken.
Gebiedskalender - SMARTLAND heeft de grote hoeveelheid van relevante lokale/regionale evenementen en programma’s in beeld gebracht. Maar een samenhangend concept of programma Oude IJssel ontbreekt. Voorgesteld wordt om ‘Expedities Oude IJssel’ te organiseren. Hier horen zes gebiedsdiners bij waar de ontwikkeling van het landschap op locatie wordt besproken; de nieuwe gebiedskaart vormt daarbij de hoofdschotel.

Cross-overs - SMARTLAND heeft het aangeven van cross-overs opgevat als het landschappelijk verhaal van de Oude IJssel te verbinden met actuele urgente thema’s. En die verbinding landschapsversterkend in te zetten. Het onderzoek biedt een aantal oplossingen voor actuele opgaven op het terrein van:
-    Waterberging en – kwaliteit
-    Land- en bosbouw
-    Energie
-    Wonen en bedrijvigheid
-    Economie en recreatie
-    Verhalen uit de Oude IJsselzone

_Thema DE RIVIER, FYSIEKE INGREPEN door Studio Nico Wissing

Nico Wissing de volgende vijf opgaven meegekregen als startpunt voor zijn ontwerpwerk. 
•    Vergroten van het recreatief gebruik van de waterkant; 
•    Vergroten van de recreatie op het water;
•    Opwaarderen van industrieachterkanten naar het water; 
•    Duiden van nieuwe woonconcepten + plekken daartoe; 
•    Versterken van het verbindend routenetwerk.
 

Hij heeft daar vrijelijk op gereageerd met een uitgebreide en verdiepende ontwerpstudie. Zijn drive is dat het verhaal van de Oude IJssel beschermd, beleefd en verteld dient te worden. Zijn inzichten heeft hij gekoppeld aan de opgehaalde inzichten van de stakeholders. Deze leiden tot de volgende elementen:

Landschap - Zet de dijken langs de rivier in als ondergrond voor (fiets-)paden en de verbinding tussen de verschillende aanwezige landschappen

Natuur – Zet eilanden behorende bij nevengeulen en vispassages afwisselend in voor natuur of recreatie en geef ruimte voor natuurinclusief wonen en werken. 

Water - Maak de rivier zoveel mogelijk oversteekbaar voor routeontwikkeling en leg bij sluizen haventjes en aanlegsteigers aan. Voorzie verder in opvang en retentie van regenwater.  

Landbouw - De Oude IJsselzone is zeer geschikt voor kringlooplandbouw. Zet bij deze transitie in op het meenemen van restaurants en winkels voor de streekeigen voedselproductie.

Recreatie – Verbindt de vele voet- en fietspaden tot een gezamenlijk verhaal rond de rivier. Het verblijven en beleven zou gericht moeten zijn op eenvoud, maar toch luxe

Cultuur en historie - De rijke cultuurhistorie maakt het mogelijk om vanuit de rivier als rode draad te verwijzen naar verschillende tijdslijnen waarbij de ijzerhistorie.  

Innovatie, klimaat en de mens - Centraal staat de mens, zie daarbij klimaat als een kans en kies voor bescheidenheid. Geef duurzame energie een kans en stimuleer bedrijven om zichtbaar te maken wat ze doen langs de rivier. Zorg dat de smart-industrie lokaal produceert. 

De bovenstaande visie wordt concreet gemaakt in een serie plankaarten die deelgebieden beschrijven. Verder beschrijft Nico een aantal speerpunten met concrete voorbeelden, zoals nieuwe glampings en, ecolodges. Maar ook duidt hij de resten van kasteel Swanenburg en wil hij de bijzondere landsgrenzen bij de Hetter behouden. Tenslotte zou hij het verstandig vinden werk te maken van mogelijke transformatieobjecten. 

ADVIES O-TEAM

De rapporten van de ontwerpbureaus, de input vanuit de spiegelbijeenkomst en de expertise van het O-team vormen samen de basis voor het adviesrapport.

De oogst van de twee ontwerpende onderzoeken heeft een rijk boeket aan suggesties, kaartmateriaal en sfeerbeelden opgeleverd. Het O-team is hiervan onder de indruk en ziet veel voorzetten voor het op te stellen perspectief. Daarmee ligt er veel onderzoeksmateriaal op de plank. 

De twee verkenningen vormen tezamen echter nog geen visie. Daarvoor is meer verdieping, een bredere aanhechting aan omgevingspartijen en belanghebbenden en uiteindelijk een concreet perspectief dat iedereen omarmt en zich sterk voor wil maken voor nodig, een ontwikkelingsdocument van waaruit men gezamenlijke afspraken kan maken. 

Om het vervolgproces handen en voeten te geven heeft het O-team de onderzoeken en input vanuit de spiegelbijeenkomst vertaald in een set aanbevelingen op het gebied van ruimte, economie en governance.

Ruimte

Wij adviseren om de elf voorstellen - die terugkomen in de legenda van SMARTLAND’s kaart ‘Voorstellen versterking landschap Oude IJssel’ - met elkaar en de omgeving te gaan bediscussiëren. Vormen deze voorstellen de gewenste dragers voor de ontwikkeling van het Oude IJssellandschap?

Wij bevelen verder aan om alle voorstellen/ initiatieven van Nico Wissing te gaan categoriseren naar thema, doel of onderwerp. Als dit systematisch inzichtelijk wordt gemaakt, wordt het beter te begrijpen waarom het zinvol is om aan al deze voorstellen ruimte te bieden en waaraan zij een bijdrage leveren.

Het O-team ziet het als een interessante exercitie om de inzichten van Nico Wissing samen te gaan brengen met de elf voorstellen voor versterking van het landschap van Klaas Jan Wardenaar. Wij lezen de thema’s en speerpunten van Nico namelijk als sectorale doelen, daar waar Klaas Jan met een integraal ruimtelijk voorstel voor de Oude IJsselzone komt. 

Dan willen we nog een drietal voorstellen van Nico hier uitlichten, die wij voor het duurzaam verder ontwikkelen van de Oude IJsselzone buitengewoon relevant vinden. 
-    het idee om de rivier de Oude IJssel als ‘taxi voor het gebied’ te benutten, zodat er meer op en aan gerecreëerd wordt. 
-    het idee om de rivier als ‘het rode ijzerdraad’ in te zetten en daarmee de cultuur in het gebied beleefbaar te maken. 
-    het idee om op het gebied van recreatie in te zetten op slow-living, eenvoud, duurzaamheid en puur genieten. 

Voor de realisatie van de plannen adviseren wij bovendien het volgende

-    Ontwikkel het gedane werk door naar een perspectief/ strategie die de verschillende opgaven, partijen, projecten en gebieden koppelt 
-    Schaal het perspectief tot over de landsgrens op en betrek ook de Duitse buurgemeenten 
-    Ga in gesprek met grondeigenaren om tot realisatie te komen (bijvoorbeeld voor een optimaal routenetwerk die het verhaal van het landschap van de Oude IJssel leesbaar maken en met paden en routes die gericht zijn op de geomorfologie)

Economie

Wat voor de Oude IJsselzone als eerste belangrijk is, is dat het ondernemerschap in de regio verder wordt ontwikkeld. Dit kan door bedrijven, cultuurinstellingen en bijvoorbeeld scholen - die qua DNA of activiteiten bij elkaar passen en die van elkaar kunnen profiteren - beter met elkaar te verbinden. Daarmee krijgt de ondernemerssector als geheel een boost. 

Ten tweede kunnen er in de Oude IJsselzone nieuwe (gebieds)arrangementen/ inkomstenbronnen worden ontwikkeld op basis van de nieuwe opgaven en het perspectief – denk bijvoorbeeld aan kringlooplandbouw.

Evenementen – Uit de gebiedskalender van Klaas Jan Wardenaar valt af te leiden wat er door de seizoenen heen wordt georganiseerd en wat de spreiding van deze activiteiten in de Oude IJsselzone is. Wat echter moeilijker naar boven komt is welke thema’s bij deze evenementen centraal staan en of er wellicht nog thema’s zijn die nog niet aan bod komen. 
Wij bevelen aan om dit te gaan duiden en de evenementen naar thema te ordenen. 
Concluderend valt dan op te maken wat er is en of er iets te bedenken is (en nog nodig is) om de rivier steviger op de kaart te zetten. 

In dit licht stelt Klaas Jan Wardenaar voor om zes gebiedsdiners en expedities gedurende het jaar te organiseren; hierbij wordt steeds een ander gebied van de Oude IJsselzone als locatie gekozen. Een andere benadering is die van de IJsselbiënnale - een internationale kunstroute van hoogwaardige artistieke kwaliteit. De hamvraag is hoe hoog de ambitie is en welk type evenement passend is om een (economische) impuls aan de Oude IJsselzone te geven. 

Cross-overs – Wat nog onderbelicht is gebleven zijn de cross-overs waarmee het gebied nog verder onder de aandacht kan worden gebracht, zoals bijvoorbeeld streekgebonden producten en diensten. Vooralsnog is dit beeld nog niet breder geworden. Het is dan ook aan de regio om dit nader in te vullen en nieuwe kansen te ontdekken.

Samenvattend 
-    Ontwikkel de gebiedskalender en de aanzetten voor het cross-over vraagstuk uit de ontwerpverkenning ‘De rivier, het concept’ door. Ga in gesprek met de omgeving en stimuleer de ontwikkeling van arrangementen en reik waar nodig inspiratie in de vorm van voorbeelden aan
-    Bedenk een terugkerend evenement waarmee de Oude IJssel op de kaart wordt gezet/ onder de aandacht wordt gebracht. Bedenk daarbij ook hoe groot/klein en wat de frequentie moet zijn.

Governance

In deze paragraaf gaat het er om wie de verantwoordelijkheid en het eigenaarschap van de opgave naar zich toetrekt. We hebben daar meerdere ideeën bij en zien de volgende verschillende stappen als plan van aanpak voor ons. 

-    Stap 1, opzetten perspectief in een coalitie en met de omgeving
Bediscussieer doelen, leid gesprekstafels met belanghebbenden en betrokkenen en kom tot een perspectief voor de duurzame ontwikkeling van het gebied

-    Stap 2, communicatiestrategie
Bedenk welk terugkerend evenement voor de Oude IJssel moet worden ontwikkeld. Hiermee kan ook verdere bekendheid gegeven worden aan het gebied, het perspectief en aan andere activiteiten. Zet hier financieel goed op in.

-    Stap 3, cofinanciering
Benader regionale partners, het rijk en subsidiefondsen ter ondersteuning van de uitwerking en uitvoering van het perspectief in pilots en voor het evenement.

-    Stap 4, uitvoering
Zet een stip op de horizon en werk stapsgewijs aan de verschillende doelen en het perspectief voor de Oude IJsselzone. Stel een uitvoeringsplan op. 

Oude IJsselcoalitie - In stap 1 verwijzen we naar het oprichten van een Oude IJsselcoalitie. 
In de coalitie sluiten naast de samenwerkende gemeenten, Waterschap Rijn en IJssel en Stichting Achterhoek Toerisme ook de provincie en andere gebiedspartijen aan, denk bijvoorbeeld aan landschaps- en natuurorganisaties, een drinkwaterbedrijf, ondernemers, onderzoek/ onderwijs en omgeving. De coalitie is ervoor verantwoordelijk dat er een gedragen perspectief komt - een integraal, enthousiasmerend en herkenbaar verhaal waarop mensen ook lokaal gaan aanhaken. 

Op basis van het perspectief maken de partijen gezamenlijk afspraken en stellen ze gezamenlijk financiën beschikbaar. Het Nederlandse perspectief vormt uiteindelijk een inspiratiebron voor de Duitse partners om het Duitse deel van de rivier langs dezelfde denklijnen te behouden en te ontwikkelen. Zij kunnen alvast in het proces aansluiten en daarmee in het samenwerkingsverband groeien.

De totstandkoming van het perspectief wordt door een leidende gemeente getrokken of een externe kwartiermaker. De leidende gemeente/ kwartiermaker bedenkt hoeveel gebiedstafels er nodig zijn om het perspectief met elkaar te bediscussiëren en te verdiepen, organiseert deze. Bij de gebiedstafels staat het bediscussiëren (en schetsen) van de toekomst van het Oude IJssellandschap centraal en nemen de verschillende thema’s een belangrijke positie in.

Samenvattend
-    Werk vanuit een coalitie voor de Oude IJssel waarin ook bestuurders van uitvoerende organisaties als gemeenten zitten en kom op regelmatige basis bijeen
-    Wijs een leidende gemeente of kwartiermaker aan die het perspectief – in samenwerking met de omgeving via gebiedstafels – gaat opstellen
-    Koppel het perspectief aan een agenda en maak keuzes
-    Zorg dat u gezamenlijk tot initiatieven komt die tot uitvoering worden gebracht