PROJECT: VERSTERKEN VAN DE HAAGSE BEEMDEN

- een icoon uit de Nederlandse stedenbouw van de jaren 80 en 90

15 juli 2020 – 13 oktober 2020
Opdrachtgevers: gemeente Breda
 

AANLEIDING – OPGAVE

De wijk de Haagse Beemden ligt aan de noordwestkant van de stad. In deze wijk wonen zo’n 30.000 inwoners en bevinden zich ruim 10.000 woningen. De Haagse Beemden is vanuit stedenbouwkundig oogpunt een icoon uit de jaren 80 en 90 dat symbool staat voor de inverse stedenbouw in Nederland. Centraal in de wijk bevindt zich een groen hart van twee landgoederen.

Voor deze wijk is de gemeente op zoek naar oplossingen om tot een sterkere wijk te komen. Het O-team is aan de slag gegaan om deze oplossingen te vinden en te verbinden met de opgaven waar de stad aan werkt, zoals de ‘V van Breda’, de ontwikkeling van Crossmark en de Omgevingsvisie die in de maak is.

ONDERZOEKSTHEMA’S

Als O-team zagen we in dit momentum een uitgelezen kans om eens beter te kijken naar de toekomstwaarde, gebruikswaarde en belevingswaarde van deze grootste wijk van Breda.  Daarbij hanteerden we als vertrekpunt drie vraagstukken die de boventoon voeren en we graag wilden verdiepen. Dit zijn de sociale opgave, de groene opgave en de verdichtingsopgave (oftewel de voorzieningenopgave).

Wij verwachtten dat de uitkomsten van deze drie thematische onderzoeken waardevolle bevindingen en ideeën opleverden voor de omgevingsvisie voor Breda. De omgevingsvisie vormt hét referentiekader voor veranderingen en ontwikkelprojecten in de gemeente. Een agenda voor de Haagse Beemden is hier - gezien het tijdsmoment van het O-teamtraject - direct in op te nemen.

_DE SOCIALE OPGAVE

Bij deze opgave staan jongeren tussen de twaalf en zestien jaar centraal. De uitdaging voor de Haagse Beemden is het bevorderen van een gezonde leefstijl via de inrichting van de buitenruimte, die uitdaagt tot bewegen en die het geestelijk welzijn van jongeren stimuleert. Gezocht is naar interventies binnen de driehoek activiteiten/eigenaarschap/ buitenruimte die leiden tot meer interactie, cohesie en een gezonde leefbare wijk. 

Dit thema is door stadssocioloog Wenda Doff van Doff Onderzoek, Onderwijs en Advies uitgewerkt, samen met landschapsarchitect Mascha Onderwater van Bovengronds.

Bureaus:BOVENGRONDS – Mascha Onderwater (www.bovengronds.cc) en DOFF ONDERZOEK, ONDERWIJS EN ADVIES – Wenda Doff (www.wendadoff.nl)

_DE GROENE OPGAVE

De vraagstelling die hier centraal stond is het herontwerp van het openbaar groen op de schaal van de hele wijk in de vorm van een strategisch groenplan. Hoe ziet een kwalitatief versterkte groenstructuur er voor de Haagse Beemden uit , hoe denkt de ontwerper het bestaande groen te reviseren, wat kunnen nieuwe kwaliteiten zijn en hoe sluiten deze aan bij huidige opgaven en trends. 

Met de ambitie meer samenhang te laten ontstaan tussen de buurten dan nu het geval is; bijvoorbeeld door het transformeren van de groenstructuur (en aanpassingen in de programmering), maar ook door extra of verbeterde verbindingen op fiets- en wandelniveau.

Bureau:FEDDES/OLTHOF - Yoran van Boheemen en Femke Visser (www.feddes-olthof.nl) 

_DE VERDICHTINGS- EN VOORZIENINGENOPGAVE

Deze opgave is specifiek toegespitst op het ruimtelijk inzichtelijk maken van de vergrijzing en de veranderende behoefte aan wonen, woonomgeving en voorzieningen. De centrale vraag daarbij is hoe de wijk eruitziet als ouderen die er nu wonen, binnen de wijk (of buurt) doorstromen naar een andere woning op maat. Welke ruimtelijke gevolgen heeft dat voor de mobiliteit, de openbare ruimte en het voorzieningenaanbod.

En wat gebeurt er als deze ouderen thuis blijven wonen, welke ruimtelijke aanpassingen zijn dan nodig op het gebied van mobiliteit, publieke ruimte en voorzieningen.

Bureau: M3H Architecten - Machiel Spaan en Marc Reiniers (www.m3h.nl)

KICK-OFF 15 juli 2020

Daar waar het O-team normaal gesproken voor de kick-off alle stakeholders en ontwerpers op locatie uitnodigt, heeft ook het O-team door COVID-19 de werkwijze aan moeten passen en gekozen voor een online-kickoff. In een plenaire sessie maakten ontwerpers, stakeholders en het O-team kennis met elkaar. Het O-team en de gemeente Breda presenteerden de opgave van dit project. Vervolgens gingen de deelnemers uiteen in drie break-outsessies om de ontwerpers zoveel mogelijk te voeden met voor het onderzoek relevante informatie. 

SPIEGELBIJEENKOMST 13 oktober 2020

De opbrengst van de inventarisatie, het ontwerpen onderzoek door de bureaus en de input van stakeholders tijdens de (online) spiegelbijeenkomst worden hierna per opgave samenvattend uiteengezet. De volledige onderzoeken zijn terug te lezen in de rapportages van de bureaus welke terug te vinden zijn aan het eind van ieder deelverkenning.

_DE SOCIALE OPGAVE

De bureaus Bovengronds en Doff zijn hun onderzoek gestart met een wetenschappelijke basis over wat het effect van bewegen voor de doelgroep - jeugd in leeftijdsgroep 12-16 jaar - kan zijn. De effecten (toename emotioneel welzijn, zelfvertrouwen, positief denken, schoolprestaties door verbeterd concentratievermogen, versterking sociale banden en een afname van stress, angsten en depressies) zijn zeer welkome eigenschappen voor jongeren in de Haagse Beemden. Op basis van een wijkanalyse en gesprekken met bewoners en enkele stakeholders in het sociale domein hebben ze vervolgens een set aan concrete interventies voor jongeren in de leeftijd 12-16 jaar voorgesteld. 

De oplossingen die aangedragen worden zijn: 
•    Interventies plegen om beweging (fietsen, wandelen en spelen) in de dagelijkse routine te stimuleren
•    Het verbeteren van de woonomgeving met betrekking tot beweeg- en sportgedrag.
•    Het ontharden van de buurten (auto’s aan de voor- én achterkant van de woningen) door transformatie in ‘parkeren’ aan de achterkant van de woningen en collectieve binnentuinen/ ontmoetingsruimte aan de voorkant.
•    Het veilig maken van de buurtontsluitingswegen voor fietsers als alternatieve route voor de vrijliggende fietspaden door het groen. 
•    Het groen meer in de stenige wijk brengen en het landschap meer met de wijk verbinden. Maak meerdere kleine doorsteken het centraal gelegen landgoederenzone en ontwikkel een route rondom dit gebied als ‘sportring’ om te kunnen hardlopen, skaten, fitnessen en spelen. Benut de bestaande waterstructuur voor het creëren van een ‘waterring’ voor spel, watersport en -recreatie.

•    Het creëren van punctuaties (plekken met een uniek karakter) zoals:
•    Het multifunctioneel maken van bestaande voorzieningen 
•    Meer identiteit door variatie in groen 
•    Meer verblijfskwaliteit door banken en picknicktafels
•    Meer variatie en avontuur in het spelen (bouwspeelplaats, natuurspelen et cetera)
•    Landgoederenzone toegankelijk maken met (struin)|paden
•    De combinatie van de voorgaande twee punten met bomen/planken over de sloot/sloten

De oproep van Bovengronds/Doff is nu om op korte termijn diverse kleine ingrepen te gaan doen en daarmee met een beperkte investering snel een aantal veranderingen in de Haagse Beemden zichtbaar te maken. Dat is in hun ogen hard nodig omdat het vertrouwen van de wijkbewoners in de gemeente afneemt; het jaarbudget voor de uitvoering van plannen was na het eerste kwartaal van dit jaar al op en met elkaar praten zonder tot uitvoering te komen, vergroot de scepsis.
 

_DE GROENE OPGAVE

Een bezoek aan de wijk levert Feddes/Olthof een aantal duidelijke conclusies op over wat eraan openbaar groen over is en hoe dit handvatten kan bieden voor een strategie voor herontwerp van groen op de schaal van de hele wijk. Opgemerkt wordt dat het moeilijk is om je door het groene hart van de wijk te bewegen; er zijn weinig wandelpaden in deze landgoederenzone die een enclave vormt, wel kan er gefietst worden. 

Kaartonderzoek legt de potentie van de wijk bloot, uiteenlopend van de toegankelijkheid en gebruik van het groen, de biodiversiteit, de wegenstructuur, de sociale veiligheid, de wijkidentiteit, het klimaat en de waterstructuur. 

De brede analyse op basis van veldonderzoek en kaartstudie brengt Feddes/Olthof tot het formuleren van de volgende zeven gouden regels voor transformatie van het wijkgroen op verschillende schaalniveaus:
1.    Laat de ondergrond spreken - meer biodiversiteit, seizoensbeleving + verkleuring van de wijken.
2.    Naar een ‘landgoed van de toekomst’ - met een voedselbos, duurzame landbouw met lokale afzet, duurzame energieopwekking en boerderij- en natuureducatie.
3.    Versterk de groenblauwe structuur - benut de potentie van water, creëer sociaal veilig groen en schoon het groen in de wijk op en verrijk het.
4.    Een nieuw lint van stad tot buitengebied - verbinding binnenstad-Mark-Haagse Beemden-buitengebied, dwars door de landgoederenzone.
5.    Een parkway met bijzondere entrees - markeer de entrees met ‘gekleurde’ bomen en leg een fietspad naast de weg aan.
6.    Aantrekkelijke buurtwegen - groene bermen, parkeervakken met grastegels en introductie fietsstroken.
7.    Groene hoven als parels van de wijk - vergroenen, ruimte voor waterberging en ontmoeten.

Het ontwerpbureau heeft de geformuleerde spelregels vervolgens in drie voorbeelduitwerkingen toegepast; deze tonen welke kansen er te benutten zijn. Ze zijn voor de buurten Kesteren, Gageldonk en voor de hoogspanningszone gemaakt. 

Concluderend bieden de zeven gouden regels die Feddes/Olthof heeft bedacht een handvat om de identiteit van de Haagse Beemden te versterken en het eenvormige bosplantsoen en de grasvlakken om te vormen naar nieuw groen met een hogere gebruikswaarde en ecologische waarde. Er ontstaat een rijker palet aan beplanting in de wijk, die de verschillende aanwezige landschappen toont en met een grotere biodiversiteit.

_VERDICHTINGS- EN VOORZIENINGENOPGAVE

M3H is gevraagd een scenariostudie te doen naar het ruimtelijk inzichtelijk maken van de vergrijzing en de bijbehorende veranderde behoefte aan wonen, woonomgeving en voorzieningen in de Haagse Beemden. We vroegen hen de scenario’s te baseren op de volgende twee uitgangspunten: de senioren zo lang mogelijk in de wijk vasthouden door hen nieuwe woonruimte aan te bieden zodat ze kunnen doorstromen. Of de senioren de kans tot verbouw van hun huis te geven, zodat ze er kunnen blijven wonen. 

In de Haagse Beemden woont een grote groep senioren die graag verhuist naar een meer geschikte woning in de nabijheid van voorzieningen. Deze bewoners zijn gehecht aan hun buurt en blijven het liefst in de wijk wonen. Er is weinig gespecialiseerde zorg en op ouderen gerichte activiteit. Het netwerk van voorzieningen is niet heel fijnmazig en het aantal ‘wandeldoelen’ is niet zeer groot. Het openbaar vervoer beperkt zich tot twee buslijnen.

Woningen toevoegen voor de senioren doelgroep. Volgens M3H is transformeren in de Haagse Beemden als acupunctuur: op de ene plek verdichten, op een andere transformeren en op de derde een combinatie van beide. De voorgestelde ingrepen zijn vaak kleinschalig per plek. Het zijn prototypes die in een aangepaste vorm ook op andere vergelijkbare locaties in de Haagse Beemden een plek kunnen krijgen. Zo acht M3H met vele kleine ingrepen toch een substantieel aantal seniorenwoningen toe te voegen. 

Er zijn door M3H zeven locaties uitgewerkt:
1.    Hof Jeanette Houwingstraat; levensloopbestendig maken van woningen en nieuwe woningen 

2.    Winkelcentrum De Berg; senioren- en serviceflat op en naast het winkelcentrum
Het betreft hier een verdichting van de winkelcentrumlocatie met woningbouw (met ogen op de straat) en een intensivering van het ruimtegebruik. 

3.    Muizenberglaan; kleine woongroep aan buurtgroen
Het voorstel laat zien hoe door het toevoegen van een woongebouw met ogen op het buurtgroen, voorkanten aan de openbare ruimte worden gecreëerd. De groeninrichting krijgt een hogere ecologische waarde en verblijfswaarde.

4.    Viktorsberg; zorgresidentie als entree van de wijk
Het betreft hier het markeren van een wijkentree met een woongebouw. Tegelijkertijd aanpak en vergroening van de openbare ruimte. 

5.    Louwersdonk; kleinschalig appartementsgebouw aan een groen woonerf
In dit voorstel wordt de bestaande bebouwing opgewaardeerd door de bergingen naar het binnenterrein te verplaatsen, de doorgang daar naartoe te verbeteren en parkeerplaatsen te verplaatsen. De nieuwbouw van seniorenwoningen krijgen een lift. De verharding wordt vervangen door een groene inrichting.

6.    Louwersdonk/Wilgenpad; seniorenwoongroep aan buurtparkje.
Het gaat hier om het verdichten van de kinderdagverblijflocatie met een wooncomplex aan het buurtpark, om vergroten van herkenbaarheid, wonen aan het buurtpark en ogen op het groen. 

7.    Raaimoeren; zorgklooster naast de school langs de landgoederenzone.
In dit laatste voorstel het idee aan om de schoollocaties te verdichten met een wooncomplex en eventueel met een kindcentrum. Dit idee wordt gekoppeld aan het toegankelijk maken van de volkstuinen en de landgoederenzone.
 

ADVIES O-TEAM

De resultaten van de ontwerpbureaus, de input geleverd tijdens de spiegelbijeenkomst heeft het O-team vertaald in onderstaande aanbevelingen. Hiermee willen wij de Haagse Beemden - een wijk waar de bewoners trots op zijn en prettig wonen maar waar in Breda een negatief imago aan kleeft - van een impuls voorzien.  Deze aanbevelingen vormen een agenda voor de wijk en het O-team adviseert u deze te verbinden aan de opgaven waaraan u werkt, zoals de ‘V van Breda’ en de Omgevingsvisie.
 
1.    Overweeg een nieuw evenwicht tussen natuur en toegankelijkheid van de landgoederenzone
Het wellicht meest opvallende onderwerp dat tijdens de spiegelbijeenkomst door de ontwerpers bespreekbaar werd gemaakt is de zeer beperkte toegankelijkheid van de landgoederenzone in het hart van de Haagse Beemden. Een groen hart met hoge natuurwaarden en daaromheen de buurten gelegen; daar zit iets tegenstrijdigs in want men wil dit moois toch ook kunnen ervaren. 

Om die reden zagen we voorstellen gepresenteerd die inzetten op het recreatief aantrekkelijk maken van de rand van het landgoed en het toevoegen van enkele doorsteken voor wandelaars en fietsers. 

Het vergroten van de doordringbaarheid van de landgoederenzone is een kans voor de Haagse Beemden; de vraag is echter of het verhogen van de toegankelijkheid en het recreatief opwaarderen van de rand van het landgoed niet ten koste gaat van de biodiversiteit. Wij bevelen u daarom aan nader te overwegen waartoe een nieuw evenwicht tussen recreatie/ toegankelijkheid versus de bestaande natuurwaarden leidt. 

Is deze zone op de een of andere manier voorzichtig te openen en bent u bereid om een verschuiving van doelsoorten in de landgoederenzone te overwegen, ten dienste van recreatie en toegankelijkheid? Wij adviseren u om de buurtbewoners en de stakeholders in dit proces te betrekken. 

2.    Verken het gelanceerde concept van de sportring verdergaand
Bij punt 1 verwezen we al naar de sportroute die in het ontwerpende onderzoek van Bovengronds & Doff langs het landgoed is voorgesteld. We vinden het de moeite waard als u dit concept verder gaat onderzoeken. Het biedt niet alleen kansen voor bewegen, maar ook voor andere vormen van recreatie, waterberging, biodiversiteit en het kan een culturele ring zijn. 

Daarnaast vinden we het voorstel niet alleen voor jongeren in de leeftijd 12-16 jaar (de doelgroep waarop de focus van dit deelonderzoek lag) interessant. Ook voor ouderen is bewegen belangrijk en kan de ring aantrekkelijk zijn, bijvoorbeeld door deze te voorzien van voldoende rustplekken. 

3.    Verken ook het idee om het water te koppelen tot een systeem met recreatieve kansen
Het feit dat de waterstructuur in de Haagse Beemden opgeknipt is in verschillende delen maakt dat de recreatieve potentie onbenut blijft. Dit is een gemiste kans, want hoe leuk zou het zijn als je hier bijvoorbeeld kan kanoën en suppen en als de waterranden meer toegankelijk zijn met kleine steigers en wandelpaden?

We bevelen u daarom aan om de kwaliteit van de aanwezigheid van water meer te benutten en de belevings- en gebruikswaarde ervan op cruciale plekken te verhogen. Onderzoek daarbij de mogelijkheden om het wateroppervlak meer met elkaar te verbinden zodat grotere aaneengesloten eenheden ontstaan.

4.    Richt de omgeving beter in voor wandelen en fietsen en zet in op goede verbindingen in de wijk, naar het aangrenzende landschap, het centrum en Crossmark
Uit de onderzoeken is duidelijk naar voren gekomen dat de vrijliggende fietspaden door het groen in de wijk vanwege het gebrek aan ‘ogen op de omgeving’ sociaal onveilig zijn en de verkeersveiligheid voor fietsers in de buurtstraten te wensen over laat. Anticiperend hierop zijn diverse voorstellen voor fietspaden langs de bestaande wegenstructuur, zowel op wijk- als buurtniveau gedaan. 

Naast deze voorstellen zien wij nog de volgende kansen. 
Ten eerste het realiseren van een aantrekkelijk fietspad richting de stad/ het centrum. Dit is nog wel een ontwerpuitdaging, aangezien er een onaantrekkelijk gebied (strook aan bedrijven) tussen ligt.

Ten tweede het realiseren van goede verbindingen tussen de buurten onderling, met name tussen de recreatieve/ speelvoorzieningen. Hier is vooralsnog weinig uitwisseling, terwijl dit ook goed zou zijn voor de lokale voorzieningen en de werkgelegenheid in de Haagse Beemden.

Ten derde zien wij kansen om de verbinding met het aangrenzende landschap, de rivier de Mark en de ontwikkeling van Crossmark met de Haagse Beemden te vergroten/ maken. Daarmee wordt de wijk meer onderdeel van de stad en nog sterker verbonden met het landschap.

Voor de toekomst - en met het zicht op meer ouderen die in de wijk kunnen blijven – adviseren we bovendien om meer in te gaan zetten op openbaar vervoer en deelauto’s; in de Haagse Beemden domineert vooralsnog de auto in de openbare ruimte. 

5.    Maak de voorzieningen in de openbare ruimte interessanter en gevarieerder 
De huidige voorzieningen lijken veel op elkaar. Nu zijn er bijvoorbeeld veel voetbalveldjes in de wijk, daar waar je een grotere diversiteit in te gebruiken ruimtes en met een grotere flexibiliteit ambieert. 
Maak deze plekken en voorzieningen daarom multifunctioneler en meer aantrekkelijk, zodat het gebruik ervan verbetert.

6.    Prioriteer en begin met het uitvoeren van kleine projecten met een groot effect voor zichtbaar resultaat
Uit de sociale studie is de wake up call dat er inmiddels veel planstudies op dit thema zijn gedaan en veel informatie, kennis en ideeën uit de wijk is opgehaald, maar dat er nog steeds weinig veranderingen te zien zijn. De oproep is daarom om nu door te pakken en een serie kleine, minder dure interventies die veel effect geven aan te leggen, zoals picknickplaatsen, bloemen en het plaatsen van funboxen. Meer variatie en avontuur in spelen lijkt daarbij een aantrekkelijke sleutel.

Alle projecten dienen een bijdrage te leveren aan een of meer van de door de ontwerpers genoemde hoofdknelpunten:
•    Er zijn veel plekken, echter niet veel heel aantrekkelijke plekken en de verbinding tussen die plekken is niet heel groot 
•    De veiligheid voor fietsers en wandelaars laat te wensen over (weinig ogen op straat) 
•    De buurten zijn stenig en daarmee niet al te uitnodigend. Ook verdient de verkeersveiligheid en het meer aantrekkelijk maken van de buurtstraten aandacht

Bovendien bevelen wij aan om te bezien of het wijkbudget omhoog moet/ kan.

7.    Transformeer het bestaande groen in de wijk en maak daarbij gebruik van de 7 gouden spelregels
De door Feddes/Olthof opgestelde zeven gouden spelregels bieden ruimte om met vrijheid met het groen in de wijk aan de slag te gaan. Kies daarbij voor een stapsgewijze aanpak zodat de Haagse Beemden groen is en blijft en let naast de gebruikswaarde van het nieuwe groen ook op de ecologische waarde. Mogelijk helpt het om hiertoe eerst een zonering van drukte en rust te schetsen, als basis voor de groentransformatie. 
Koppel het wijkbeheer bovendien aan de initiatieven van de bewoners, zodat zij elkaar versterken. En koppel opgaven mee, zoals de wateropgave, het verhogen van de biodiversiteit et cetera.
Wij zijn nieuwsgierig naar de groenmetamorfose die de Haagse Beemden zal ondergaan! Groene kwaliteit is een belangrijke kwaliteit van de Haagse Beemden die je wil bewaren en versterken.

8.    Maak ruimte voor senioren volgens een palet aan oplossingen in de eigen wijk
De verkenning van M3H laat zien dat het aantrekkelijk is om in de Haagse Beemden een diversiteit aan woonvormen voor ouderen te ontwikkelen, rekening houdend met de context waarin zij geplaatst worden (levensloopbestendige woningen, senioren/ serviceflat, mix wonen en voorzieningen, woongroep, zorgresidentie, kleinschalig appartementengebouw of zorgklooster). En dat er verschillende verdichtingsplekken mogelijk zijn.
Afhankelijk van de plek betekent dit verdichting of transformatie van ruimte of mogelijk zelfs beiden. Zo kan het bijbouwen of aanpassen van seniorenwoningen een belangrijke motor vormen voor veranderingen of sloop in de wijk en een toekomstbestendig Haagse Beemden opleveren.
Denk daarbij vooral ook aan het versterken van het groen en aan nieuwe mobiliteitsoplossingen (deelauto’s, inzetten op beter OV en de fiets).

Om nog meer grip op de opgave te krijgen verdient het aanbeveling om meer zicht te krijgen op de bestaande woningvoorraad en hoeveel bezit er gedurende de aankomende jaren vrij komt. 
Wij constateren in ieder geval dat veel particulier bezit moeilijk transformeerbaar is. En dat voor doorstroming andere woonvormen en typen (groot/ klein en al dan niet gekoppeld aan voorzieningen) nodig zijn, kortom variëteit.